Altın ve insan sağlığı: Antik çağlardan modern tıbba uzanan kullanım

Erdal OĞUZ | KUYUMCUM

İSTANBUL, TÜRKİYE — İnsanlık altına binlerce yıldır yalnızca servet ve süs eşyası gözüyle bakmadı; tarih boyunca altına şifa verici özellikler de atfedilirken, modern tıp belirli altın bileşiklerini gerçekten ilaç olarak kullandı.

Bilimsel literatürde altının tıbbi kullanımının çok eski dönemlere kadar uzandığı belirtiliyor. Ancak eski çağların “şifalı altın” anlayışı ile günümüzde kontrollü dozlarda kullanılan altın bileşikleri veya laboratuvarlarda geliştirilen altın nanoparçacıkları aynı şey değil. Modern bilim açısından asıl önemli ayrım da burada başlıyor.

Altın eski çağlarda gerçekten tedavi amacıyla kullanıldı mı?

Evet. Tıp tarihi üzerine yapılan bilimsel incelemeler, altının sağlık amacıyla kullanımının eski uygarlıklara kadar uzandığını gösteriyor. Literatürde eski Mısır’dan başlayarak farklı dönemlerde altına tedavi edici veya bedeni güçlendirici özellikler atfedildiğine ilişkin kayıtlar bulunuyor.

Ancak bu noktada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Bir maddenin tarih boyunca ilaç olarak kullanılmış olması, gerçekten etkili olduğunun kanıtı değildir.

Orta Çağ ve erken modern dönemde simyacılar arasında “aurum potabile”, yani “içilebilir altın” düşüncesi yaygınlaştı. Altının çeşitli kimyasal işlemlerle sıvı hale getirilerek tüketilmesinin farklı hastalıkları iyileştirebileceği, hatta gençliği koruyabileceği düşünüldü. Tarihsel kaynaklarda melankoliden çeşitli bedensel rahatsızlıklara kadar çok geniş bir kullanım alanından söz ediliyor.

Bugünkü tıp açısından bunların çoğu kanıta dayalı tedavi olarak kabul edilmiyor. Buna rağmen bu arayışlar, altının kimyasal ve biyolojik özelliklerinin yüzyıllar sonra bilimsel yöntemlerle araştırılmasının tarihsel öncülleri olarak değerlendirilebilir.

Altının modern tıbba girişi 19’uncu yüzyılda hızlandı

Altınla ilgili modern bilimsel dönüm noktalarından biri 1890’larda yaşandı.

Alman bakteriyolog Robert Koch, bazı altın bileşiklerinin laboratuvar ortamında tüberküloza neden olan bakterinin çoğalmasını engelleyebildiğini gözlemledi. Ancak daha sonraki deneylerde aynı yaklaşımın enfekte hayvanlarda beklenen sonucu vermediği görüldü.

Yani altın, tüberküloz için başarılı bir tedaviye dönüşmedi.

Buna rağmen bu çalışmalar altın bileşiklerine yönelik tıbbi ilgiyi artırdı. 20’nci yüzyılın ilk yarısında araştırmacılar altın tuzlarının özellikle iltihabi hastalıklardaki etkilerini araştırmaya başladı.

Bunun sonucunda “chrysotherapy” veya Türkçede kullanılabilecek ifadeyle altın tedavisi, tıp literatürüne yerleşti.

Altın tuzları romatoid artrit tedavisinde kullanıldı

Altının modern tıptaki en önemli gerçek kullanım alanlarından biri romatoid artrit oldu.

20’nci yüzyılda altın tuzları, bağışıklık sisteminin neden olduğu kronik eklem iltihabını kontrol etmek amacıyla uzun yıllar hastalara verildi. Enjeksiyonla uygulanan altın preparatlarının yanı sıra daha sonra ağızdan kullanılabilen auranofin geliştirildi.

Altın tuzları yalnızca ağrıyı geçici olarak bastıran maddeler değildi; hastalığın seyrini değiştirmeyi amaçlayan antirevmatik ilaçlar arasında değerlendiriliyordu.

Ancak ciddi bir sorun vardı: yan etkiler.

Altın tedavisi bazı hastalarda deri reaksiyonları, kan hücrelerinde bozukluklar, böbrek sorunları ve başka toksik etkiler oluşturabiliyordu. NIH’nin LiverTox kaynağı da altın preparatlarının ciddi karaciğer yan etkileri dahil toksisite oluşturabileceğine dikkat çekiyor.

Günümüzde daha modern hastalık düzenleyici ilaçların geliştirilmesiyle klasik altın tedavilerinin kullanımı büyük ölçüde azaldı. Bununla birlikte ABD’deki güncel DailyMed bilgisinde auranofin hâlâ belirli aktif romatoid artrit hastaları için tanımlanmış bir altın içeren ilaç olarak yer alıyor ve önemli toksisite uyarıları taşıyor.

Kuyumculuktaki altın ile ilaç olarak kullanılan altın aynı şey değil

Buradaki en önemli yanlış anlamalardan biri, ilaçlarda araştırılan altınla bilezik, kolye veya yüzükte bulunan metalik altının aynı sağlık etkisini oluşturduğunun düşünülmesi.

Bunlar aynı kullanım biçimleri değil.

Romatoid artrit tedavisinde kullanılan maddeler kimyasal altın bileşikleridir. Bunların vücutta biyolojik etkiler oluşturabilecek kimyasal özellikleri vardır.

Bir altın bileziğin veya kolyenin deriye temas etmesi ise bu tür kontrollü ilaç tedavisi anlamına gelmez.

Bu nedenle halk arasında zaman zaman dile getirilen “altın takmak kan dolaşımını düzenler”, “romatizmayı geçirir”, “enerjiyi yükseltir” veya benzeri sağlık iddialarını doğrulayan güçlü klinik kanıt bulunmuyor.

Hatta altın genel olarak iyi tolere edilen bir metal olsa da bazı kişilerde altına karşı temas alerjisi veya dermatit görülebiliyor. Altın duyarlılığı dermatoloji literatüründe uzun süredir araştırılıyor.

Dolayısıyla kuyumculuk ürününün estetik ve kültürel değerini, farmakolojik bir tedavi etkisiyle karıştırmamak gerekiyor.

Diş hekimliğinde altının farklı bir yeri var

Altının sağlık alanındaki bir başka köklü kullanım sahası diş hekimliği.

Altın ve altın alaşımları, mekanik özellikleri ve ağız ortamındaki davranışları nedeniyle uzun yıllar çeşitli dental restorasyonlarda kullanıldı. Modern araştırmalarda da altın içeren bazı dental alaşımların biyouyumluluğu ve mekanik özellikleri incelenmeye devam ediyor.

Burada altın bir “ilaç” değildir.

Görevi hastalığı kimyasal olarak tedavi etmekten çok, kaybedilen veya zarar gören diş dokusunun restorasyonunda dayanıklı bir biyomalzeme olarak kullanılmaktır.

Altının tıptaki tarihini değerlendirirken bu ayrım önemli: Altın kimi zaman ilaç bileşiği, kimi zaman implant veya dental malzeme, kimi zaman da modern tanı teknolojilerinin bir bileşeni olarak karşımıza çıkıyor.

Modern tıbbın yeni alanı: Altın nanoparçacıkları

21’inci yüzyılda altın yeniden tıp araştırmalarının dikkat çeken malzemelerinden biri haline geldi. Bu kez konu klasik altın tuzlarından çok altın nanoparçacıkları.

Nanometre ölçeğinde hazırlanan altın parçacıklarının fiziksel ve optik özellikleri, onları ilaç taşıma, biyolojik görüntüleme, kanser araştırmaları, sensörler ve fototermal tedavi gibi alanlarda ilgi çekici hale getiriyor.

Örneğin bazı deneysel kanser yaklaşımlarında altın nanoparçacıklarının tümör bölgesine ulaştırılması ve daha sonra ışık enerjisi kullanılarak lokal ısı oluşturulması araştırılıyor. Buna fototermal terapi deniyor. Ancak bu çalışmaların önemli bir bölümü hâlâ araştırma ve klinik geliştirme aşamasında; güvenlik, doz ve vücuttan uzaklaştırılma gibi sorular tamamen çözülmüş değil.

Altının tanı teknolojilerindeki kullanımı ise daha somut örnekler sunuyor. Kolloidal altın nanoparçacıkları, lateral akış testlerinde görünür sinyal oluşturmak amacıyla uzun süredir kullanılabiliyor. SARS-CoV-2 antikor testleri üzerinde yapılan çalışmalarda da altın nanoparçacıkları bu amaçla kullanıldı.

Böylece binlerce yıl önce “şifa veren değerli metal” olarak düşünülen altın, bugün moleküler ölçekte çalışan modern biyoteknolojinin araştırma araçlarından birine dönüşmüş durumda.

Altın sağlık için yararlı mı sorusunun cevabı kullanım biçimine bağlı

Altın ile sağlık arasındaki ilişkiyi tek bir “yararlı” veya “zararlı” cümlesiyle açıklamak doğru değil.

Altın takı: Sağlıklı bir kişide takı olarak altının hastalıkları tedavi ettiğine ilişkin bilimsel kanıt bulunmuyor; az sayıdaki kişide temas alerjisi gelişebiliyor.

Altın bileşikleri: Belirli kimyasal altın preparatları geçmişte ve bazı sınırlı durumlarda günümüzde romatoid artrit tedavisinde ilaç olarak kullanıldı; ancak bunların tıbbi gözetim gerektiren ciddi yan etkileri bulunuyor.

Dental ve tıbbi malzemeler: Altın ve altın alaşımları biyouyumluluk ve fiziksel özelliklerinden yararlanılan bazı tıbbi ve dental uygulamalarda kullanıldı.

Nanoteknoloji: Altın nanoparçacıkları tanı, ilaç taşıma ve kanser tedavisi gibi alanlarda önemli araştırma konusu; ancak umut veren deneysel çalışmaların tamamı rutin klinik tedavi anlamına gelmiyor.

Altının insan sağlığındaki hikâyesi bu nedenle oldukça sıra dışı. Antik dünyanın şifa inançlarından simyacıların “içilebilir altınına”, Robert Koch’un laboratuvar deneylerinden romatoid artrit ilaçlarına ve günümüz nanoteknolojisine kadar altın, yalnızca kuyumculuk tarihinde değil tıp tarihinde de iz bırakan metallerden biri oldu.

Fakat modern bilimin ortaya koyduğu temel sınır açık: Kuyumculukta kullanılan altının değerli ve dayanıklı bir metal olması, altın takmanın tedavi edici olduğu anlamına gelmiyor. Sağlık alanındaki gerçek tıbbi kullanım, belirli altın bileşikleri veya özel olarak tasarlanmış biyomedikal altın sistemleri üzerinden gerçekleşiyor.

Kuyumcum.Com